Okresy rozwoju czlowieka

PDFDrukujEmail

Okresy rozwoju psychofizycznego

W życiu człowieka wyróżnia się następujące okresy rozwoju psychofizycznego:

  1. Okres prenatalny rwa od momentu zapłodnienia do momentu narodzin. Wyróżnia się w nim trzy fazy:

    a. Faza jaja płodowego od zera do dwóch tygodni po zapłodnieniu, w tym okresie następuje bardzo intensywny podział komórek.

    b. faza zarodkowa (embrionalna), Od trzeciego do siódmego tygodnia, formują się pierwsze narządy, tworzą się trzy listki zarodkowe, z których powstają poszczególne układy. W czwartym miesiącu ciąży kończy się faza embrionalna, zaczyna się

    c. faza płodowa. Do tego czasu powstały już wszystkie narządy. W trakcie kolejnych tygodni bardzo szybko zmienia się wygląd płodu. Szczególnie szybko w tym okresie rosną nogi i ręce. Rysy twarzy stają się delikatne. Na głowie oraz na całym ciele pojawia się meszek. Rosną również paznokcie u rąk i nóg. Poza tym rozwija się tkanka tłuszczowa. Chroni ona dziecko przed wszelkimi urazami. W czwartym miesiącu ciąży stwierdza się bardzo duże postępy w rozwoju układu nerwowego. Wykształcają się pierwsze odruchy, przede wszystkim odruch ssania i połykania. W tym okresie płód opanowuje umiejętność wykonywania ruchów świadomych. Do tego momentu występowały tylko odruchy. W kolejnych tygodniach następuje bardzo ważny proces dojrzewania płuc. Naczynia krwionośne płuc są na tyle sprawne, że pod koniec ósmego miesiąca ciąży płód może samodzielnie oddychać. Również ośrodkowy układ nerwowy jest już na tyle rozwinięty, że może koordynować przebieg procesu oddychania. W ostatnich trzech miesiącach ciąży płód zaczyna otwierać i zamykać oczy. Jest w stanie reagować na bodźce świetlne.

  2. Okres noworodkowy trwa przez pierwszy miesiąc po urodzeniu, należy do przełomowych okresów w życiu człowieka. W ciągu tego okresu organizm musi przystosować się do całkiem nowych warunków: konieczności regulacji temperatury ciała, zmiany sposobu oddychania, nerki zaczynają wydalać produkty przemiany materii. Do dziecka zaczynają docierać bodźce z zewnątrz stymulując układ nerwowy. Ruchy dziecka to początkowo nieskoordynowane, mimowolne odruchy bezwarunkowe. Dopiero z biegiem czasu uczy się ono wykonywać ruchy celowe i świadome. Do charakterystycznych odruchów okresu noworodkowego pojawiających się w pierwszych dniach życia należą odruchy ssania, chwytania, pełzania i obejmowania. Ostatnie trzy zanikają w trzecim miesiącu życia, a odruch ssania występuje do szóstego miesiąca życia.

  3. Okres niemowlęcy trwa od czwartego tygodnia do ukończenia pierwszego roku życia dziecka. Jest to okres bardzo szybkiego rozwoju fizycznego i psychicznego, wyraża się to podwojeniem ciężaru ciała po piątym miesiącu życia, a w dwunastym miesiącu życia niemowlę waży już trzykrotnie więcej niż po urodzeniu. W okresie tym rozpoczyna się kształtowanie czynności ruchowych. Dziecko uczy się podnosić głowę, siadać, wstawać, a także chodzić. Równocześnie dokonuje się rozwój manualny, dziecko uczy się chwytać zabawki i manipulować nimi. Charakterystyczne dla tego okresu jest duże zapotrzebowanie na sen. Początkowo dziecko śpi stale, budzi się tylko do karmienia. Po upływie pierwszego półrocza zaczynają wyrzynać się pierwsze zęby mleczne. W czasie tego okresu bardzo groźne są dla dziecka różne choroby, zwłaszcza zakażenia układu pokarmowego i infekcje dróg oddechowych, a także urazy mechaniczne. Rozwój niemowlęcia jest stymulowany przez bodźce z zewnątrz, dziecko pozbawione tych bodźców rozwija się powoli, a niektórych umiejętności może w ogóle nie opanować. Środowiskiem, które dostarcza najwięcej bodźców jest rodzina. Poprzez obcowanie z nią niemowlę uczy się mowy. Ośmiomiesięczne potrafi wymówić takie proste połączenia sylab jak „mama” czy „tata. Zaczyna też uważnie przysłuchiwać się dźwiękom czy rozmowom. W jedenastym miesiącu życia rozumie już pojedyncze słowa, potrafi je powtórzyć i sensownie zastosować. Rozpoczyna się okres prawdziwego mówienia.

4. Okres poniemowlęcy trwa od pierwszego do trzeciego roku życia. W okresie tym dochodzi do wykształcenia się mechanizmów zapewniających człowiekowi właściwą postawę ciała. Zachodzą zmiany w ukształtowaniu kręgosłupa. Ulegają usprawnieniu mechanizmy nerwowe, od których zależy utrzymanie ciała i lokomocja. Doskonali się czynność ośrodków nerwowych kierujących czynności chodzenia. Okres ten charakteryzuje się szybkim rozwojem mowy. Zasób słów poszerza się z dnia na dzień. Idzie to w parze z intensywnym rozwojem umysłowym, kształtuje się układ nerwowy a zwłaszcza kora mózgowa. Przeżycia uczuciowe dziecka są zmienne i krótkotrwałe, bardzo łatwo przechodzi ono od głośnego, żałosnego płaczu do radosnego śmiechu i odwrotnie. Jedną z podstawowych potrzeb jest potrzeba kontaktu emocjonalnego z innymi, tj. rodzicami, opiekunami, którzy powinni rozbudzać w dziecku przede wszystkim pozytywne uczucia społeczne. W okresie tym dziecko przeżywa wiele obaw i lęków związanych z nowymi przedmiotami i sytuacjami. Coraz więcej sytuacji powoduje u dziecka gniew i reakcje agresywne. Dzieci w tym wieku lubią towarzystwo rówieśników i mimo iż nie potrafią jeszcze zorganizować zabawy, chętnie ze sobą przebywają, interesują się sobą wzajemnie. Duże znaczenie dla rozwoju społecznego mają zabawy tematyczne, które polegają pierwotnie ma naśladowaniu prostych czynności dorosłych, jak również zabawy konstrukcyjne, które w miarę rozwoju koordynacji wzrokowo-ruchowej pozwolą na wydatne wzbogacenie tych czynności w następnym okresie rozwojowym.

5. Okres przedszkolny trwa od trzeciego do szóstego roku życia. Jest to okres dużej dynamiki psychicznego i fizycznego rozwoju dziecka. Okres ten nazywany jest także wiekiem zabawy, ponieważ dziecko przez zabawę uczy się i poznaje świat. Ważne jest, aby nie ograniczać mu tego. Zbyt mało ruchu, powietrza powoduje słabszy rozwój fizyczny. Brak zabawek, kontaktów z dorosłymi, z dobrami kultury opóźnia rozwój intelektualny, a nie zaspokojenie potrzeb psychicznych, zwłaszcza poczucia bezpieczeństwa i miłości może zaburzyć całość rozwoju psychicznego dziecka. Dzieci w tym wieku wykazują dużą potrzebę ruchu, są „żywe”, hałaśliwe, mówią wiele, miewają bujną wyobraźnię. Poszukują rówieśników, uczą się podporządkowywać grupie, niekiedy rezygnować z własnych zachcianek. W wieku około sześciu lat następuje przyspieszenie wzrostu ciała.

6. Okres szkolny jest to okres między rozpoczęciem nauki szkolnej a początkiem pokwitania. U dziewczynek odpowiada to przedziałowi wieku od sześciu do jedenastu lat, u chłopców od sześciu do dwunastu. W tym okresie dziecko zaczyna tracić uzębienie mleczne i wyrzynają się pierwsze zęby stałe. Wzrastanie organizmu w tym okresie zostaje nieco spowolnione, ale następują zmiany w zakresie układu kostno-stawowego i mięśniowego. Kości grubieją, wzrasta masa mięśniowa. Dzieci wykazują dobrą koordynację ruchową, zwłaszcza szybkość wykonywanych ruchów, zręczność oraz precyzję i siłę. Jest to okres wielkiej chłonności

umysłowej. Dzieci zapamiętują wiele szczegółów, łatwo przyswajają wiedzę, wszelkie umiejętności, oraz wykazują łatwość w nawiązywaniu kontaktów.

7. Okres pokwitania. Mianem pokwitania określa się okres wykształcenia się u dziewcząt i chłopców drugorzędowych cech płciowych oraz osiągnięcia dojrzałości płciowej. W okresie tym ustala się także równowaga hormonalna, w związku z tym następuje bardzo dynamiczny rozwój całego organizmu, wszystkich narządów i tkanek. U dziewcząt pojawia się pierwsza miesiączka, najbardziej kobieca cecha dojrzewania płciowego, zaczynają powiększać się piersi, poza tym sylwetka dziewczyny zaczyna nabierać typowych kobiecych kształtów. U chłopców osiągających dojrzałość płciową narządy płciowe zaczynają produkować nasienie. U obu płci pojawiają się wtórne cechy płciowe: owłosienie łonowe, nieco później także pachowe, u chłopców zarost oraz mutacja głosu, wiąże się to z rozwojem krtani. W okresie tym kończy się proces formowania uzębienia. Występuje wzmożona czynność gruczołów łojowych. Okres dojrzewania jest czasem, w którym dziecko osiąga dojrzałość fizyczną, biologiczną, rozwija się osobowość. Jest to okres, w którym młody człowiek musi odnaleźć się w swojej roli, mężczyzny lub kobiety. Musi nauczyć się samodzielności i podejmowania własnych decyzji. Poza tym czeka go również uporanie się ze swoim rozwojem płciowym i nauczenie się odpowiedzialności w związku partnerskim i w kontaktach seksualnych. Zadania te wywołują uczucia niepewności i zagubienia. U dojrzewającej młodzieży pojawiają się skrajne nastroje i zachowania. Często występują stany depresyjne, a niekiedy nawet próby samobójcze. O ile wcześniej dzieci nastawione są na kontakt z rówieśnikami tej samej płci, o tyle teraz pojawiają się zainteresowania płcią przeciwną. W tym okresie dziecko powinno czuć się kochane i akceptowane przez rodziców, nawet jeśli się przed tym broni.

8. Okres młodości nazywany wczesną dorosłością obejmuje lata od osiemnastego do dwudziestego piątego/trzydziestego roku życia. W okresie tym występuje dalsze, choć bardzo powolne wzrastanie. Okres ten charakteryzuje się zadaniami takimi, jak wybór partnera do małżeństwa, rozpoczęcie życia rodzinnego, kariery zawodowej. Radzenie sobie z wielorakimi zadaniami tego okresu wymaga dojrzałości intelektualnej, wyrażającej się odpornością na stres, również dojrzałością społeczną, która ma odzwierciedlenie w przyjmowaniu odpowiedzialności za siebie i innych.

9. Okres dorosłości jest wynikiem długotrwałego procesu przemian prowadzących do wypracowania w pełni wykształconej osobowości, sprawności funkcji organizmu i świadomości zarówno poznawczej jak i emocjonalnej. Nie oznacza to jednak, że psychika dorosłego jest ustabilizowana i nie ulega dalszym przeobrażeniom. Rozwój ma teraz charakter jakościowy, doskonalą się sprawności działania, krystalizują cele życiowe w oparciu o światopoglądowe zasady etyczne. Proces doskonalenia osobowości dokonuje się u człowieka dorosłego w toku jego aktywności społecznej, zawodowej i życiu rodzinnym. Pod koniec tego okresu zaczynają się pierwsze objawy starzenia ustroju, należy do nich: odkładanie się tłuszczu, siwienie, wypadanie włosów, zmiany próchnicze w zębach, upośledzenie sprawności fizycznej. Okres ten ma łatwe do wychwycenia zakończenie, u kobiet w postaci ustania miesiączkowania. Często proces ten ma dość burzliwy przebieg, towarzyszą mu dolegliwości o charakterze nerwowym. Zakończenie tego okresu jest mniej uchwytne u mężczyzn.

10. Starość trwa od około pięćdziesiątego piątego/sześćdziesiątego roku życia. Jest to ostatni etap rozwoju ontogenetycznego, charakteryzuje się regresywnym (wstecznym) kierunkiem zmian zachodzących w narządach i tkankach ustroju. Występuje zwiotczenie skóry, osłabienie siły mięśniowej, powstają zmiany w układzie kostno-stawowym, ulega upośledzeniu czynność układu oddechowego i krążenia, występują zaburzenia układu nerwowego. Zwiększa się wrażliwość ustroju na działanie czynników chorobotwórczych.